NHỮNG DẤU HIỆU CỦA CHỦ NGHĨA HẬU HIỆN ĐẠI TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI (GIAI ĐOẠN TỪ 1986 – 2012)

Thứ năm - 25/05/2017 09:49
                                                                                                
Phùng Gia Thế (2016), Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (giai đoạn từ 1986 - 2012), Nxb. Đại học Quốc gia.              

                           LỜI GIỚI THIỆU
Văn học Việt Nam giai đọan 30 năm qua từ 1986 - 2016 là một giai đoạn lớn, dài bằng hai lần giai đoạn văn học 1932 - 1945; bằng cả khoảng thời gian văn học cách mạng 1945 - 1975, thực sự là một giai đoạn lớn trong lịch sử văn học dân tộc. Với phương châm “đổi mới”, “cởi trói” từ Đại hội VI của Đảng, trong bối cảnh hội nhập kinh tế, văn hóa, văn học Việt Nam đã đổi thay ngoạn mục so với dòng văn học trước đó. Bao nhiêu hiện tượng văn học mới mẻ xuất hiện, bao nhiêu khuynh hướng sáng tác khác lạ ra đời, bao nhiêu bút pháp chưa từng có, mà những người cùng thời như chúng ta chưa đánh giá hết được. Giai đoạn văn học này đang là một thách thức lớn đối với giới phê bình, nghiên cứu văn học. Phê bình văn học theo quan niệm truyền thống có thể nói đang bất lực trước các hiện tượng văn học đó. Nhiều chuyên gia văn học hàng đầu đành gác bút quay về nhấm nháp các tác gia tác phẩm văn học trước 1945 hay ôn lại các di sản huy hoàng của văn học thời chống Mĩ. Kết quả là sự đánh giá, nhận định về giai đoạn này thường trái chiều, phập phù lên xuống thất thường. Tác phẩm có giá trị nhất, có ảnh hưởng nhất nhiều khi được đánh giá thấp nhất, tác phẩm bình bình lại được đánh giá cao. Có tác phẩm lúc đầu được đánh giá cao, sau bị hạ thấp, rồi sau lại được dư luận đề cao. Có người hô lên: phê bình thiếu trọng tài, thiếu chuẩn giá trị. Trong sự đánh giá thăng trầm ấy văn học vẫn kiên nhẫn đi theo quỹ đạo riêng của nó với các khuynh hướng của nó. Tuy nhiên các khuynh hướng vận động của giai đoạn văn học này vẫn chưa hề được chỉ ra một cách rõ ràng, hệ thống, rành mạch trong bất cứ một bản báo cáo tổng kết, một cuốn văn học sử nào, ngoại trừ một số luận án, chuyên luận bàn về các khuynh hướng thể loại, bút pháp riêng lẻ.

Chuyên luận của Phùng Gia Thế Những dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn xuôi Việt Nam đương đại (giai đoạn từ 1986 - 2012) như nhan đề của nó cho thấy, chỉ ra những dấu hiệu của một hình thái văn học mới, thoát khỏi cái hình thái của văn học truyền thống với các phạm trù thẩm mĩ truyền thống, phong cách truyền thống. Chuyên luận cũng là một thách thức về học thuật. Văn học Việt Nam đương đại đã có hậu hiện đại thật chưa, hay chỉ là đem áp các khái niệm thời thượng của nước ngoài vào văn học Việt Nam một cách khiên cưỡng, khi mà bản thân xã hội Việt Nam chưa vượt qua giai đoạn tiền hiện đại, tính hiện đại chưa phát triển? Nó là hậu hiện đại hay chỉ là “sự chồng chéo khái niệm” với chủ nghĩa hiện đại gây nên?

Chủ nghĩa hậu hiện đại đã được nghiên cứu sâu rộng trên thế giới với các tên tuổi như J. Derrida, M. Foucault, Habermas, F. Jameson, J. Newman, G. Deleuze, đặc biệt là I. Hassan và F. Lyotard. Họ đã chỉ ra phương diện lịch đại và định tính của hậu hiện đại. Về lịch đại theo đó nó là khuynh hướng văn học khác với chủ nghĩa hiện thực và chủ nghĩa hiện đại, bắt đầu phát sinh từ những năm 60 và theo lịch sử mà diễn tiến mãi, lan tỏa rộng từ những năm 80. Còn về tính chất thì nó là một thứ tinh thần, thái độ, một mô hình giá trị, được biểu hiện thành giải trung tâm, phi đồng nhất, đa nguyên, giải siêu diễn ngôn, giải đại tự sự, coi thường quyền uy, đột phá các hệ hình cũ, không ngừng đổi mới. Nói cách khác tinh thần hậu hiện đại  có xu hướng phản bản chất, phản lí tính (phản khai sáng), phản chủ thể, phản siêu hình, phản quyền uy, phản độc tôn, phản bản thể luận thần học, tức là phản không tưởng. Chỉ nghe các tiêu chí “phản” ấy thì mọi người thích ổn định đã khiếp hãi, không ai muốn nghe bàn đến nữa. Nhưng xét về mặt văn hóa đó là sự tiến bộ trong tư duy của con người, bởi trong thực tế đời sống tư duy phản biện, đa nguyên, hoài nghi chỗ nào cũng có, chỉ có điều là chúng bị áp chế, rồi bị khuất lấp đi. Chỉ khi cái trung tâm siêu hình bị phê phán, bầu không khí dân chủ được khơi mở, không gian sáng tạo được mở rộng người ta mới trở về với tính tạp âm, nhiều tiếng nói của đời sống. Cũng không nên quên, lí thuyết hậu hiện đại suy cho cùng cũng là một loại diễn ngôn của một tư trào văn hoá phương Tây, trong đó có nhiều phiến diện, cực đoan, tuy có nhiều tính hợp lí và có tác dụng giải phóng tư tưởng. Không phải ngẫu nhiên mà các nền văn học lớn vốn thuộc hiện thực xã hội chủ nghĩa trước đây như văn học Nga, văn học Trung Quốc đều có sự chuyển hướng sang hậu hiện đại. Người Việt Nam, từ thực tiễn đầy mâu thuẫn của mình, cùng với ảnh hưởng của văn học thế giới cũng đã có dấu hiệu của chủ nghĩa hậu hiện đại. Có điều đây là một mô thức hậu hiện đại khác, một pha trộn tạp giao khác của một ngữ cảnh khác so với phương Tây
.
Chuyên luận của Phùng Gia Thế lần đầu tiên bằng sự phân tích toàn diện, nhiều bằng chứng sinh động đã khẳng định các dấu hiệu hậu hiện đại trong văn học Việt Nam giai đoạn 1986 - 2012 như là một thực tế không thể phủ nhận. Tác giả chỉ rõ một cách thuyết phục tính chất nội sinh của nó và phân tích những hình thức biểu đạt của nó trên cứ liệu văn học. Tác giả cũng cho thấy văn học Việt Nam đương đại chỉ mới có các dấu hiệu hậu hiện đại, chứ chưa có trào lưu, và đó là một nhận định thỏa đáng. Đối diện với các dấu hiệu ấy, tác giả chuyên luận đã có một thái độ nghiêm túc, tỉnh táo, nhận chân, không vồ vập say sưa, cũng không đả kích bài bác. Đó là thái độ đúng đắn đối với một khuynh hướng văn học đang triển hiện. Tôi cho rằng chuyên luận của Phùng Gia Thế là một đóng góp đáng kể vào việc nhận diện giai đoạn văn học mà chúng ta đang trải qua từ cuối thế kỉ XX sang đầu thế kỉ XXI. Từ các dấu hiệu đó ngẫm lại các hiện tượng văn học bị đánh giá phân hóa lâu nay sẽ được nhìn nhận thỏa đáng trong khuynh hướng của chúng. Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc./.
Hà Nội, đầu xuân Bính Thân 2016
GS. TS. NGND Trần Đình Sử

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây