TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO – BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT

Thứ bảy - 15/09/2018 05:18
ThS. Trần Thị Hạnh Phương
 
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
1.1. Bối cảnh giáo dục trong giai đoạn hiện nay đã và đang đặt ra những thách thức không nhỏ đối với người học và người dạy. Quán triệt tinh thần và mục tiêu về đổi mới căn bản toàn diện giáo dục và đào tạo, trong nhà trường phổ thông, người học không những được trang bị kiến thức mà còn được phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất cá nhân. Đó chính là quá trình chuyển đổi mạnh mẽ nhằm phát huy năng lực tư duy, tính chủ động sáng tạo của mỗi cá nhân học sinh.
1.2. Môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông cũng đã và đang từng bước chuyển đổi cách thức cũng như mục đích dạy học cho phù hợp. Dạy học Ngữ văn vừa giúp các em có một thế giới quan, nhân sinh quan tiến bộ, vừa có một vốn tri thức về văn hóa, văn học, ….. để có thể  ứng xử, giao tiếp trong cuộc sống và học tập. Hơn thế nữa, còn khơi dậy ở các em những xúc cảm cá nhân trong khám phá cái hay cái đẹp của tác phẩm văn chương, hình thành và rèn luyện những năng lực Ngữ văn cần thiết  nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc sống của chính bản thân học sinh.
1.3.Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo qua môn Ngữ văn là một trong những biện pháp tạo ra các môi trường khác nhau để học sinh được quan sát, suy nghĩ và trải  nghiệm tham gia vào các hoạt động thực tiễn. Qua đó khuyến khích, động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tích cực nghiên cứu, khơi nguồn cho sự sáng tạo, tìm ra những giải pháp mới, những cái mới trên nền tảng vân dụng những cái đã có và những cái đã được trải nghiệm trong thực tiễn cuộc sống, biến ý tưởng thành hiện thực….. từ đó hình thành những phẩm chất và kĩ năng sống, phát triển năng lực chủ thể của học sinh. Học từ trải nghiệm và bằng trải nghiệm mang lại hiệu quả cao, phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục và đào tạo trong thời kì hội nhập và quốc tế hóa.
 
2. NỘI DUNG
2.1. Khái niệm
2.1.1. Trải nghiệm sáng tạo
  • Theo Từ điển Tiếng Việt: “Trải nghiệm là trải qua, kinh qua” [3; 1020]. Quan niệm này có phần đồng nhất với quan điểm triết học khi xem trải nghiệm chính là kết qủa của sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan. Sự tương tác này bao gồm cả hình thức và kết quả của các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao gồm cả kĩ thuật và kĩ năng, các nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới khách quan.
  • Dưới góc nhìn sư phạm, trải nghiệm được hiểu chính là sự thực hành trong quá trình đào tạo và giáo dục; là một trong những phương pháp đào tạo nhằm giúp người học không những có được năng lực thực hiện mà còn có những trải nghiệm về cảm xúc, ý chí và nhiều trạng thái tâm lí khác. Nói như vậy, học qua trải nghiệm sẽ gắn liền với kinh nghiệm và cảm xúc cá nhân.
  • Theo Từ điển Tiếng Việt: “Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật chất hoặc tinh thần; Tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ thuộc vào cái đã có” [3; 847].Như vậy trải nghiệm sáng tạo chính là một hoạt động trong đó con người thể hiện sự tương tác của chính bản thân với thực tiễn khách quan, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân con người. 
2.1.2. Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo
  • Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo là cách thức tổ chức hoạt động giáo dục, trong đó dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được trực tiếp tham gia vào các hoạt động thực tiễn khác nhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất và phát huy tiềm năng sáng tạo của học sinh. Hay nói một cách khác chính là giáo viên tạo cơ hội cho học sinh trải nghiệm trong thực tiễn để tích lũy và chiêm nghiệm các kinh nghiệm, từ đó có thể khái quát thành sự hiểu biết theo cách của riêng mình.
2.2. Vai trò của tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo với việc bồi dưỡng năng lực Ngữ văn cho học sinh THPT.
Trong hoạt động dạy học Ngữ văn, học sinh là chủ thể của hoạt động học, là hạt nhân với vai trò khám phá sáng tạo. Ở đây học sinh không thừa hưởng một cách thụ động, ghi nhớ một cách máy móc những kết quả đã được chứng minh, đã được thừa nhận mà chủ động tham gia vào quá trình tìm kiếm con đường, lựa chọn những phương pháp, biện pháp để đạt đến kết quả cao nhất nhằm thỏa mãn mục tiêu đặt ra. Ở mức độ thấp, tính tích cực của người học thể hiện ở những nỗ lực cố gắng học hỏi cách giải quyết từng vấn đề, từng nhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn, hỗ trợ của GV; với sự cộng tác, giúp đỡ của bạn bè. Ở mức độ cao hơn, người học chủ động, độc lập giải quyết các vấn đề đặt ra, chủ động tìm kiếm những cách giải quyết khác nhau cho cùng một vấn đề. Ở mức độ lí tưởng, người học chủ động vận dụng những kiến thức, kĩ năng đã học để sáng tạo ra cách giải quyết mới, độc lập và có hiệu quả hơn.
Tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học trong hoạt động học tập còn được thể hiện ở chỗ người học biết vận dụng, phối hợp các thao tác, hoạt động, các biện pháp cụ thể vào quá trình tìm kiếm và xử lý nguồn thông tin tri thức. Và như thế người học không chỉ sử dụng một kĩ năng mà phải biết phối hợp nhiều kĩ năng, kĩ xảo; đồng thời biết lựa chọn những kĩ năng, thao tác thích hợp cho từng hoạt động cụ thể. Đứng trước bài học mới với những nhiệm vụ, vấn đề cần giải quyết, người học còn phải biết đặt nó trong mối liên hệ với những bài học trước đó, vận dụng những điều đã biết, kĩ năng đã có làm cơ sở, nền móng giải quyết những vấn đề mới. Tính tích cực trong học tập thực chất là tính tích cực nhận thức, đặc trưng ở khát vọng hiểu biết, cố gắng và nỗ lực cao trong quá trình chiếm lĩnh tri thức.
Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một hoạt động học tập bổ ích, có hiệu quả đối với học sinh ở nhà trường phổ thông. Thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo, học sinh được phát huy vai trò chủ động, tích cực và sáng tạo trong hoạt động học tập của mình. Bồi dưỡng và phát triển năng lực đặc thù của môn học như năng lực đọc hiểu, năng lực thưởng thức, cảm thụ văn chương, năng lực đánh giá cái hay, cái đẹp của văn chương, năng lực vận dụng….. Từ đó có thể tham gia vào quá trình giao tiếp văn học, giao tiếp đời sống một cách có hiệu quả.
 Bên cạnh đó tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo còn phát huy sự trải nghiệm sáng tạo thế giới nghệ thuật trong tác phẩm văn học ở chính mỗi bản thân học sinh. Qua hoạt động trải nghiệm, mỗi học sinh sẽ có những cảm nhận riêng, mới mẻ và bổ ích, có những cách nhìn nhận về cuộc sống, về con người khác nhau. Mỗi bài học trải nghiệm sẽ là một bài học làm người giúp các em sống tốt hơn, hoàn thiện và phát triển nhân cách, năng lực chủ thể học sinh. Hơn ai hết học sinh biết kết nối và luôn có ý thức trải nghiệm để thẩm thấu sâu sắc những giá trị tác phẩm, làm phong phú hơn vốn sống, vốn hiểu biết xã hội của bản thân, hình thành nên động cơ, niềm tin và giá trị sống.
2.3. Cách thức thực hiện
Trong dạy học Ngữ văn, GV cần chú ý phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh (người học). Đây chính là cốt lõi của đổi mới dạy và học, hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen thụ động của học sinh. Học sinh phải được đưa vào những tình huống thực tiễn của đời sống, được trực tiếp quan sát, thảo luận, trải nghiệm và giải quyết vấn đề theo những cách suy nghĩ của mình. Nói cách khác là được tạo điều kiện tối đa để phát huy hết các năng lực chủ quan của mình trong quá trình khám phá, chiếm lĩnh, tiếp nhận và thưởng thức văn học dưới sự hỗ trợ, sự hướng dẫn của người giáo viên. Phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh chính là tiền đề cho sự sáng tạo, sự phát triển tự giác và hứng thú trong học tập.
Trong dạy học tác phẩm văn chương, tăng cường tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh không chỉ thể hiện ở hệ thống câu hỏi, bài tập mà còn thể hiện ở sự đa dạng hóa các hoạt động học tập, hình thức trải nghiệm phù hợp với năng lực của học sinh.
Xuất phát từ đặc trưng phản ánh của văn chương với tư cách là một loại hình nghệ thuật đa giá trị, giáo viên rèn cho học sinh chủ động diễn đạt, diễn tả tình cảm, cảm xúc, cảm nhận của mình thông qua một số hình thức tổ chức đa dạng như:
Tổ chức dưới hình thức các câu lạc bộ văn học như: Câu lạc bộ Văn học dân gian, Nguyễn Du và Truyện Kiều; Tinh hoa thơ mới, Âm vang thơ kháng chiến, Văn học sau 1975; …… Đây là hình thức sinh hoạt ngoại khóa văn học của học sinh dưới sự định hướng của giáo viên. Với hoạt động này học sinh có cơ hội được chia sẻ những kiến thức, những hiểu biết của mình về các lĩnh vực chuyên sâu. Học sinh được thực hành các quyền trẻ em của mình như quyền được học tập, quyền được vui chơi giải trí và tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, quyền được tự do biểu đạt, được tìm kiếm và tiếp nhận, xử lí những thông tin……Qua đó rèn luyện, bồi dưỡng và  phát triển cho học sinh các năng lực như năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực làm việc nhóm, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực Ngữ văn…… Thông qua hoạt động câu lạc bộ, giáo viên nói riêng, các nhà giáo dục nói chung hiểu và quan tâm hơn đến những nhu cầu, nguyện vọng, những mục đích chính đáng của học sinh.
Tổ chức dưới hình thức là các sân chơi, trò chơi văn học. Trò chơi là một hoạt động vừa có tính chất giải trí, thư giãn nhưng cũng đồng thời là một hoạt động giáo dục “học mà chơi, chơi mà học”. Đây chính là món ăn tinh thần mang lại nhiều bổ ích và không thể thiếu được trong cuộc sống của mỗi con người nói chung, học sinh nói riêng. Hình thức này có thể sử dụng trong nhiều tình huống, nhiều lĩnh vực khác nhau.  Trò chơi giúp học sinh phát huy tính sáng tạo, tính tích cực, chủ động và gây hứng thú cho học sinh; giúp học sinh tiếp nhận kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển năng lực một cách nhanh nhất. Và hơn thế còn trang bị cho các em có những tác phong nhanh nhẹn, tạo được bầu không khí thân thiện, môi trường giao lưu cởi mở, tích cực giữa các học sinh với nhau, giữa học sinh với các thầy cô giáo. Một số hình thức trò chơi giáo viên có thể tổ chức cho học sinh như: Hái hoa dân chủ, Không gian văn học, Rung chuông vàng, Đố thơ, …..
Giáo viên bộ môn Ngữ văn cũng có thể phối hợp với nhà trường, các cơ quan báo đài, Hội văn học nghệ thuật ở địa phương…..tổ chức các diễn đàn văn học nghệ thuật như: các buổi Tọa đàm, nói chuyện với các nhà văn, nhà thơ trong chương trình Ngữ văn ở nhà trường phổ thông; các diễn đàn tương tác như: Em tập làm thơ, viết văn, Em là nhà văn; Thi sáng tác theo các chủ đề gắn với những ngày lễ hội…. Có thể xem đây chính là một trong những hình thức tổ chức mang lại hiệu quả giáo dục thiết thực từ môn Ngữ văn. Thông qua các diễn đàn, học sinh có cơ hội bày tỏ những suy nghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn đề nảy sinh trong văn học, qua văn học. Và đây cũng là một dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau và biết tự trang bị cho mình những tri thức, những năng lực Ngữ văn.
Sân khấu hóa tác phẩm văn học là một hình thức nghệ thuật tương tác dựa trên hoạt động diễn kịch, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưa ra tình huống, phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia. Phần trình diễn chính là một cuộc chia sẻ, thảo luận giữa những người thực hiện và khán giả, trong đó đề cao sự tương tác, sự tham gia của khán giả. Thông qua hình thức này tăng cường sự nhận thức, thúc đẩy học sinh để học sinh đưa ra những quan điểm, suy nghĩ và những cách xử lí tình huống, khả năng ứng phó với những thay đổi của cuộc sống….. Qua hình thức này, học sinh cũng nhận thức được sự khác nhau, khoảng cách từ văn bản văn chương đến nghệ thuật sân khấu. Có thể chuyển thể sang kịch bản văn học một số trích đoạn như trích đoạn trong Chí Phèo; trích đoạn trong Hồn Trương Ba da hàng thịt; trích đoạn trong Rômêo và Juliet; ……
Giáo viên tổ chức cho học sinh những buổi tham quan dã ngoại nhằm khích lệ, thu hút đông đảo học sinh tham gia. Đây được xem là một hình thức học tập thực tế hấp dẫn đối với học sinh. Mục đích của các chuyến đi là để các em được đi thăm, tìm hiểu và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các di tích lịch sử, văn hóa đã được in dấu trong văn học; giúp các em có được những kinh nghiệm thực tế, sự trải nghiệm và từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các em. Các lĩnh vực tham quan dã ngoại thường được tổ chức ở nhà trường phổ thông là: Thăm quan các Viện bảo tàng như: Bảo tàng văn học, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng dân tộc…..; các Khu di tích lịch sử - văn hóa như: Khu di tích Nguyễn Du, Côn Sơn Kiếp Bạc, Khu Di tích Hồ Chí Minh, Thành Cổ Quảng Trị, Ngã ba Đồng  Lộc….; Dã ngoại theo các chủ đề học tập……
Một trong những hình thức tổ chức hoạt động hấp dẫn, lôi cuốn học sinh tham gia và đạt hiệu quả cao trong việc học tập, giáo dục và rèn luyện Ngữ văn đó là tổ chức các cuộc thi, hội thi. Hội thi mang tính chất thi đua giữa các cá nhân, nhóm và tập thể mong muốn vươn lên để đạt được mục tiêu đặt ra. Cuộc thi là cơ hội tranh tài, đọ sức đáp ứng nhu cầu của học sinh, thu hút tài năng và sự sáng tạo không ngừng của học sinh; phát triển khả năng hoạt động tích cực, chủ động và sự tương tác của học sinh; góp phần bồi dưỡng cho các em động cơ học tập tích cực, kích thích hứng thú trong quá trình nhận thức. Hội thi, cuộc thi có thể thực hiện một cách linh hoạt, phong phú hấp dẫn như: thi sáng tác văn, thi vẽ tranh qua thơ, thi tìm hiểu về văn, thi đố vui, thi giải ô chữ, thi tiểu phẩm, thi kể chuyện, đọc thơ……Như vậy, bồi dưỡng năng lực Ngữ văn cho học sinh không chỉ dừng lại ở những giờ học trên lớp mà còn thông qua những hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp. Khuyến khích, tạo cơ hội, điều kiện thuận lợi cho học sinh tham gia các chương trình, các dự án, các hoạt động để tìm hiểu, để chia sẻ và trải nghiệm….là một trong những nhiệm vụ quan trọng của giáo viên Ngữ văn. Nói như Hoài Thanh người giáo viên dạy Ngữ văn cũng giống như người “đệm đàn”, người “dạo nhạc” cho các “ca sĩ” nhà trường non trẻ, người bắc nhịp cầu đồng cảm giữa chủ thể sáng tạo văn học và chủ thể cảm thụ văn chương. “Đệm đàn chớ để tiếng đàn lấn át tiếng hát. Bình thơ cũng không nên che mất tiếng thơ. Người đệm đàn, bình thơ phải biết lùi lại để đưa tiếng hát, tiếng thơ lên trước” [4; 237].
 
3. KẾT LUẬN
Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Ngữ văn được xem là một trong những cách thức nhằm phát huy vai trò sáng tạo của người học, giúp học sinh có những nhận thức, những trải nghiệm bổ ích, mới mẻ, đầy lí thú với văn học nghệ thuật. Từ việc tham gia vào các hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ giúp học sinh phát triển các năng lực của chủ thể; có kĩ năng nắm bắt nội dung nhanh hơn, chủ động phát hiện ra các giá trị của văn học, có khả năng phản hồi thông tin, trực tiếp được thể nghiệm các tư tưởng, cảm xúc, góp phần tích cực tham gia vào đời sống xã hội để trở thành những con người phát triển toàn diện. Và như vậy, dạy học tác phẩm văn chương không còn là những giờ học kiến thức thuần túy, giờ “học chữ” mà trở thành những giờ “học làm người”. Hơn bất cứ giờ học nào khác, đây chính là cơ hội thuận lợi để chuẩn bị cho các em những hành trang cần và đủ của mỗi con người trong giai đoạn hiện nay.
 
TÀI LIỆU THAM KHẢO
 
1. Bùi Ngọc Diệp (2015), Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông, Tạp chí Khoa học Giáo dục, Số 113/ 02.
2. Đặng Vũ Hoạt (chủ biên) (1998), Tổ chức hoạt động giáo dục, NXB Giáo dục.
3. Nhiều tác giả (1992), Từ điển tiếng Việt, Trung tâm Từ điển ngôn ngữ, Hà Nội.
4. Đinh Thị Kim Thoa (2005), Tài liệu tập huấn kỹ năng xây dựng và tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường trung học, Hà Nội.
5. Hoài Thanh toàn tập (1999), tập 4, NXB Văn học.

Bài đăng trên Tạp chí Giáo chức, số 126 (10/2017), tr. 32 - 36.
 

Tổng số điểm của bài viết là: 0 trong 0 đánh giá

Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

THỐNG KÊ TRUY CẬP
  • Đang truy cập34
  • Máy chủ tìm kiếm1
  • Khách viếng thăm33
  • Hôm nay8,036
  • Tháng hiện tại150,809
  • Tổng lượt truy cập5,409,551
Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây